รัฐธรรมนูญไทยมอบอำนาจให้ประชาชน แต่ไม่มอบสิทธิในการตั้งคำถาม
มาตรา 3 และมาตรา 112 ปกป้องอำนาจและกดทับพรรคการเมืองฝั่งก้าวหน้าอย่างไร
บทความของเปรม ซิงห์ กิลล์ ชี้ให้เห็นถึงความขัดแย้งเชิ
October 26, 2026
ยี่สิบฉบับ โดยปราศจากแผนการที่ชัดเจน
ประเทศไทยเขียนรัฐธรรมนูญใหม่มาแล้วประมาณยี่สิบครั้งนับตั้งแต่ปี 1932 ตัวบทปี 2017 เป็นฉบับที่ยี่สิบ มีน้อยประเทศที่ยกร่างบ่อยครั้งขนาดนี้ และมีน้อยประเทศที่จบลงด้วยความตกลงร่วมกันที่น้อยมากเกี่ยวกับความหมายของถ้อยคำ
หลายมาตราในรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันยังคงมีความไม่ชัดเจน ความหมายของมาตราเหล่านั้นถูกเติมเต็มในภายหลังเป็นรายกรณี โดยศาล องค์กรอิสระ และกลุ่มผู้เล่นทางการเมืองที่ได้รับประโยชน์จากความคลุมเครือดังกล่าว ความไม่แน่นอนนั้นไม่ใช่เรื่องที่เป็นกลาง แต่มันเข้าข้างผู้ที่ถือครองอำนาจอยู่แล้ว และสร้างภาระให้แก่ผู้ที่พยายามจะเปลี่ยนแปลงมัน
ถัดมาคือมาตรา 3 ซึ่งมีประโยคที่สั้นกระชับและเด็ดขาด อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย และกษัตริย์ทรงใช้อำนาจนั้นตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ ประชาชนเป็นผู้ถือครองสิทธิ ส่วนกษัตริย์ทำหน้าที่เป็นผู้ดูแลสิทธินั้นอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตาม ประโยคดังกล่าวไม่ได้ดำรงอยู่อย่างโดดเดี่ยว ข้างๆ กันนั้นมีมาตรา 112 ของประมวลกฎหมายอาญา ซึ่งกำหนดให้การพูดบางประการเกี่ยวกับกษัตริย์เป็นความผิดทางอาญาที่มีบทลงโทษรุนแรง
เมื่ออ่านร่วมกัน ข้อความทั้งสองส่วนนี้ได้ลดทอนคำสัญญาเรื่องความเป็นเจ้าของของประชาชน ประชาชนได้รับการบอกเล่าว่าพวกตนเป็นผู้ครองอำนาจ แต่ในขณะเดียวกันก็ถูกเตือนว่าการตรวจสอบวิธีที่กษัตริย์ใช้อำนาจนั้นอาจทำให้พวกตนถูกดำเนินคดีได้ สิ่งที่นำเสนอตัวเองในฐานะของขวัญทางรัฐธรรมนูญ กลับกลายเป็นพื้นที่กั้นเขตอันเข้มงวดในทางปฏิบัติจริง บทความนี้ตั้งคำถามว่าใครคือผู้ที่ถูกกีดกันให้อยู่ภายนอก และใครคือผู้ที่ต้องจ่ายราคา
ใครเป็นผู้ยุบสภา?
มาตรา 3 มีลักษณะสองประการคู่กันเสมอมา มาตรานี้ยืนยันว่าอำนาจสูงสุดอยู่ที่ประชาชน และขณะเดียวกันก็วางกษัตริย์ไว้ ณ ศูนย์กลางทางการของอำนาจนั้น ในรัฐธรรมนูญฉบับก่อนๆ ประเพณีและการปฏิบัติที่สืบต่อกันมาได้ช่วยจัดการความตึงเครียดนี้ กษัตริย์ทรงปฏิบัติภารกิจตามคำแนะนำของรัฐมนตรี การยุบสภาผู้แทนราษฎรต้องทำผ่านพระราชกฤษฎีกาและมีผู้ลงนามรับสนอง ความรับผิดชอบทางการเมืองยังคงสู่อยู่กับรัฐบาล กษัตริย์ทรงลงนาม แต่ไม่ได้เป็นผู้ริเริ่มการตัดสินใจ
วรเจตน์ ภาคีรัตน์ อธิบายคำถามนี้ด้วยความชัดเจนเป็นพิเศษ เขาปฏิเสธข้ออ้างที่ว่ามาตรา 3 มอบอำนาจอิสระให้กษัตริย์ในการริเริ่มการยุบสภาอย่างสิ้นเชิง เขามองว่า การตีความเช่นนั้นจะดึงกษัตริย์เข้าสู่การตัดสินใจทางการเมืองปกติโดยตรง และเมื่อใดที่กษัตริย์กลายเป็นผู้ริเริ่มการยุบสภาแทนที่จะเป็นผู้ใช้อำนาจอนุมัติอย่างเป็นทางการ การกระทำนั้นจะเปลี่ยนลักษณะไปทันที มันจะไม่อยู่ในความรับผิดชอบของรัฐมนตรีอีกต่อไป แต่กลายเป็นการตัดสินใจของกษัตริย์ เมื่อถึงจุดนั้น การวิพากษ์วิจารณ์จะกลายเป็นเรื่องอันตราย หากการตัดสินใจถูกตั้งคำถามในภายหลัง บทสนทนาก็เสี่ยงที่จะเข้าสู่พื้นที่ของมาตรา 112 กฎหมายที่ออกแบบมาเพื่อปกป้องเกียรติของกษัตริย์จะสามารถปิดกั้นการถกเถียงเกี่ยวกับความเหมาะสมหรือจังหวะเวลาของการกระทำทางการเมืองที่ทำขึ้นในนามของกษัตริย์ได้
กษัตริย์ลงนาม ฝ่ายบริหารตัดสินใจ
บันทึกทางรัฐธรรมนูญของไทยชี้ไปในทางตรงกันข้ามอย่างสม่ำเสมอ การยุบสภาครั้งแรกภายใต้รัฐธรรมนูญถาวรปี 1932 เกิดขึ้นในปี 1938 ภายใต้การนำของพระยาพหลพลพยุหเสนา โดยทำผ่านพระราชกฤษฎีกาหลังผ่านกระบวนการของคณะรัฐมนตรี การปฏิบัติในเวลาต่อมาได้วิวัฒนาการไป บางครั้งมติคณะรัฐมนตรีจะเกิดขึ้นก่อนการทูลเกล้าฯ แต่บ่อยครั้งกว่านั้นคือตัวนายกรัฐมนตรีเพียงผู้เดียวเป็นผู้ยื่นคำร้อง
ตลอดรัชสมัยอันยาวนานของกษัตริย์รัชกาลที่ 9 คำขอการยุบสภาทุกครั้งได้รับการอนุมัติ กษัตริย์ไม่เคยปฏิเสธ และในทำนองเดียวกัน กษัตริย์ไม่เคยริเริ่มการยุบสภาด้วยพระองค์เอง การริเริ่มเป็นเรื่องของฝ่ายบริหารทางการเมือง ในขณะที่ขั้นตอนทางการยังคงเป็นของกษัตริย์ ในยุคของพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ การยุบสภาบางครั้งถูกใช้เป็นเครื่องมือทางยุทธศาสตร์เพื่อหลีกเลี่ยงการอภิปรายไม่ไว้วางใจที่กำลังจะมาถึง การคำนวณเป็นของนายกรัฐมนตรี รูปแบบเดียวกันนี้ปรากฏในรัฐบาลยุคหลังๆ เช่นกัน รัฐบาลเป็นผู้รับผิดชอบ และกษัตริย์ทำหน้าที่ในทางพิธีการ เนื่องจากกษัตริย์ไม่เคยเป็นผู้ริเริ่ม พื้นที่สำหรับการถกเถียงทางการเมืองเกี่ยวกับการตัดสินใจจึงยังคงเปิดกว้างพอสมควร
อำนาจของกษัตริย์ที่พ้นไปจากการลงนามรับสนอง
รัฐธรรมนูญปี 2017 ได้เปลี่ยนบริบทโดยรอบ เมื่อเทียบกับตัวบทก่อนหน้า มันได้ขยายขอบเขตอำนาจที่กษัตริย์อาจใช้ในเรื่องส่วนพระองค์และเรื่องสถาบันบางประการโดยไม่ต้องมีการลงนามรับสนองตามประเพณีเดิม การเปลี่ยนแปลงนี้ถูกนำเสนอในฐานะการฟื้นฟูพระราชอำนาจ แต่ในทางปฏิบัติ มันได้ขยายพื้นที่การกระทำของกษัตริย์ให้อยู่นอกห่วงโซ่ความรับผิดชอบทางการเมืองปกติ
วรเจตน์ยืนยันว่าการยุบสภายังคงต้องมีรัฐมนตรีลงนามรับสนอง ถึงกระนั้น บรรยากาศในภาพรวมก็ได้เปลี่ยนไปแล้ว ตัวบทในปัจจุบันให้การสนับสนุนที่เข้มแข็งขึ้นแก่ผู้ที่ปฏิบัติต่อมาตรา 3 ในฐานะอำนาจอธิปไตยที่เหลืออยู่ ซึ่งพร้อมจะถูกนำมาใช้เมื่อการเมืองปกติเกิดภาวะติดขัด ความเป็นเจ้าของของประชาชนยังคงสมบูรณ์อยู่บนกระดาษ แต่พื้นที่ทางสถาบันที่จะสามารถยืนยันสิทธินั้นต่อการริเริ่มของกษัตริย์กลับแคบลงยิ่งกว่ารัฐธรรมนูญไทยสมัยใหม่ฉบับใดๆ ที่เคยมีมา
เมื่อการตรวจสอบกลายเป็นความผิด
มาตรา 112 ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงแค่ปกป้องเกียรติส่วนบุคคล เมื่อนำมารวมกับการตีความมาตรา 3 แบบขยายความ มันได้กลายเป็นข้อจำกัดเชิงโครงสร้างต่อการข้อถกเถียงทางรัฐธรรมนูญด้วยเช่นกัน
ในทฤษฎีประชาธิปไตย อำนาจมีความชอบธรรมเพราะมันเปิดกว้างให้แก่การตรวจสอบอย่างต่อเนื่อง ประชาชนต้องสามารถตั้งคำถามได้ว่าการตัดสินใจนั้นจำเป็น เหมาะสมตามเวลา หรือชาญฉลาดหรือไม่ เมื่อการตัดสินใจถูกอ้างว่าเป็นของกษัตริย์ และการวิพากษ์วิจารณ์กษัตริย์ถูกทำให้เป็นความผิดทางอาญาอย่างกว้างขวาง เครื่องมือตรวจสอบปกติจึงถูกทำให้ใช้การไม่ได้ไปส่วนหนึ่ง วรเจตน์ย้ำเตือนถึงเรื่องความรับผิดชอบทางการเมืองซ้ำแล้วซ้ำเล่า ความรับผิดชอบต้องตกอยู่กับผู้ที่ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ กษัตริย์ต้องไม่กลายเป็นผู้สร้างตัวจริงที่ปรากฏเด่นชัดของการเลือกทางการเมืองที่ยังเป็นข้อขัดแย้ง
หากกษัตริย์ทำเช่นนั้น ตรรกะการปกป้องของมาตรา 112 จะเริ่มทำงานในฐานะเกราะป้องกันตัวเลือกนั้นเอง สาธารณชนจะเหลือเพียงสองทางเลือก คือยอมรับการตัดสินใจด้วยความเงียบ หรือเสี่ยงต่อผลทางอาญาจากการเข้าไปตรวจสอบมันใกล้ชิดเกินไป รัฐธรรมนูญยังคงประกาศว่าอำนาจเป็นของประชาชน แต่กฎหมายอาญากลับทำให้แน่ใจว่าความเป็นเจ้าของนั้นถูกใช้อยู่ภายใต้การพูดที่ถูกจำกัด
กลุ่มก้าวหน้าคือผู้จ่ายราคา
ภาระนี้ไม่ได้ตกอยู่แก่อย่างเท่าเทียม มันตกหนักที่สุดกับพรรคการเมืองที่สัญญาว่าจะเปลี่ยนแปลงข้อตกลงนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งค่ายก้าวหน้าซึ่งปัจจุบันมีพรรคประชาชนเป็นตัวแทน รูปแบบดังกล่าวมีบันทึกไว้อยู่แล้ว พรรคอนาคตใหม่ถูกศาลรัฐธรรมนูญยุบในปี 2020 พรรคพรรคก้าวไกลซึ่งเป็นพรรคร่วมสืบทอด ได้รับชัยชนะได้ seats มากที่สุดในการเลือกตั้งปี 2023 แต่กลับถูกขัดขวางไม่ให้จัดตั้งรัฐบาล
ในเดือนมกราคม 2024 ศาลวินิจฉัยว่าแคมเปญของพรรคก้าวไกลในการแก้ไขมาตรา 112 ถือเป็นการพยายามล้มล้างการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ต่อมาในเดือนสิงหาคม 2024 ศาลได้ยุบพรรคและเพิกถอนสิทธิทางการเมืองของกรรมการบริหารพรรค 11 คนเป็นเวลาสิบปี พรรคประชาชนกำเนิดขึ้นจากการยุบพรรคนั้น โดยแบกรับนโยบายเดิมและความระมัดระวังแบบเดียวกัน ผู้นำพรรคในปัจจุบันหาเสียงโดยรับรู้ว่าการปฏิรูปที่เป็นหัวใจของบทความนี้ อาจถูกมองว่าเป็นภัยคุกคามต่อรัฐเสียเอง
ณ จุดนี้ ความขาดความชัดเจนทางรัฐธรรมนูญได้ทำหน้าที่ของมันอย่างเงียบๆ เมื่อขอบเขตของการถกเถียงที่ได้รับอนุญาตมีความพร่ามัว ทางออกที่ปลอดภัยที่สุดคือความเงียบ พรรคการเมืองที่รักษาสถานะเดิมแทบไม่จำเป็นต้องทดสอบขอบเขตเหล่านั้น แต่พรรคปฏิรูปจำเป็นต้องทดสอบมันเพียงเพื่อจะทำหน้าที่ของตน ผลลัพธ์ที่ได้คือการแข่งขันที่ไม่เท่าเทียม ผู้เล่นฝ่ายอนุรักษนิยมเคลื่อนไหวอยู่ภายในพื้นที่กั้นเขตด้วยความมั่นใจ ขณะที่ผู้เล่นฝ่ายก้าวหน้าเข้าใกล้ประตูที่ล็อกอยู่โดยรู้ว่าการเคาะแต่ละครั้งอาจถูกตีความว่าเป็นความผิด
โครงสร้างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
ด้วยการขยายอำนาจบางประการของกษัตริย์ในขณะที่คงความรุนแรงของมาตรา 112 ไว้โดยไม่แตะต้อง รัฐธรรมนูญปี 2017 ได้สร้างโครงสร้างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในระเบียบรัฐธรรมนูญไทยสมัยใหม่ รัฐธรรมนูญฉบับก่อนๆ กำหนดให้กษัตริย์อยู่ภายในกรอบความรับผิดชอบของรัฐมนตรีอย่างชัดเจนกว่า ตัวบทปี 2017 ได้ขยับเส้นแบ่งนั้น ในช่วงเวลาที่การเมืองไทยเต็มไปด้วยการแทรกแซงซ้ำแล้วซ้ำเล่าและการตีความอำนาจทางรัฐธรรมนูญที่โต้แย้งกัน
ผลลัพธ์คือรัฐธรรมนูญที่ใช้ภาษาของอำนาจอธิปไตยของปวงชน ในขณะเดียวกันก็เสริมความแข็งแกร่งให้แก่กำแพงที่จำกัดวิธีการถกเถียงเกี่ยวกับอำนาจอธิปไตยนั้นเมื่อมีกษัตริย์เข้ามาเกี่ยวข้อง ผลที่ตามมาเห็นได้จากการลังเลรอบๆ การถกเถียงสาธารณะจริงจังเรื่องการริเริ่มทางการเมืองของกษัตริย์ นักวิชาการ นักข่าว และนักการเมืองเรียนรู้ขอบเขตอย่างรวดเร็ว คำถามบางข้อถูกตั้งขึ้นด้วยความระมัดระวังอย่างยิ่ง หรือไม่ก็ถูกละไว้โดยไม่ถาม
คำกล่าวอ้างที่ว่าอำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชนถูกทำซ้ำในภาษาทางการ แต่เงื่อนไขที่จะสามารถทดสอบมันกับการใช้อำนาจสูงสุดกลับจำกัดงวดลงเรื่อยๆ
ความเป็นเจ้าของที่ปราศจากการเข้าถึง
จินตนาการถึงบ้านหลังใหญ่ที่โฉนดตามกฎหมายเขียนไว้ในนามของพลเมืองทุกคน ห้องต่างๆ ถูกประกาศว่าเป็นของทุกคน ถึงกระนั้น มีห้องหนึ่งที่ถูกล็อกไว้ และกุญแจถูกถือไว้โดยบุคคลที่ไม่สามารถถูกตั้งคำถามเกี่ยวกับการใช้ห้องนั้นได้มากนัก โฉนดยังคงไม่เปลี่ยนแปลง ภาษาของความเป็นเจ้าของยังคงถูกพูดในที่สาธารณะ แต่ประสบการณ์จริงของความเป็นเจ้าของกลับไม่สมบูรณ์ ผู้ที่อยู่อาศัยในบ้านได้เรียนรู้ว่าประตูบานใดที่พวกตนสามารถเปิดได้อย่างเสรี และประตูบานใดที่พวกตนเข้าใกล้ด้วยความระมัดระวังเท่านั้น
รัฐธรรมนูญปี 2017 ของไทยได้สร้างห้องลักษณะนั้นขึ้นมา มาตรา 3 วางสิทธิการถือครองอำนาจอธิปไตยอย่างเป็นทางการไว้ในมือของประชาชน ส่วนมาตรา 112 ร่วมกับอำนาจของกษัตริย์ที่เพิ่มขึ้นตามรัฐธรรมนูญฉบับเดียวกัน ได้สร้างกำแพงล้อมรอบการใช้อำนาจอธิปไตยในส่วนที่เปราะบางที่สุด คำเตือนของวรเจตน์ ภาคีรัตน์ ยังคงเป็นคำกล่าวถึงความเสี่ยงที่ชัดเจนที่สุดเมื่อเร็วๆ นี้ เมื่อใดที่กษัตริย์ได้รับอนุญาตให้ริเริ่มการกระทำทางการเมืองภายใต้มาตรา 3 พื้นที่สำหรับการถกเถียงอย่างเปิดกว้างจะหดตัวลง การวิพากษ์วิจารณ์จะกลายเป็นเรื่องอันตราย ความรับผิดชอบทางการเมืองจะถูกย้ายจากฝ่ายบริหารไปสู่บุคคลที่ได้รับการคุ้มครองโดยกฎหมายอาญา
ปัญหาที่ลึกซึ้งกว่านั้นไม่ใช่แค่เรื่องเทคนิคหรือกฎหมาย แต่มันเกี่ยวข้องกับธรรมชาติของความเป็นเจ้าของเอง อำนาจที่ไม่สามารถถูกตรวจสอบได้โดยปราศจากความเสี่ยง คืออำนาจที่ถูกครอบครองไว้เพียงบางส่วนเท่านั้น รัฐธรรมนูญที่ประกาศว่าประชาชนเป็นผู้ทรงอำนาจอธิปไตย ในขณะเดียวกันก็จำกัดความสามารถของพวกตนในการตรวจสอบการใช้อำนาจอธิปไตยในระดับสูงสุด ยังไม่ได้แก้ปัญหาความตึงเครียดโบราณระหว่างอำนาจและความรับผิดชอบ แต่ทำเพียงย้ายความตึงเครียดนั้นเข้าไปอยู่ในโครงสร้างของตัวบทและกฎหมายอาญาที่รายล้อม
ภาษาของความเป็นเจ้าของของประชาชนยังคงดำเนินต่อไป การปฏิบัติเรื่องการพูดที่ถูกจำกัดยังคงดำเนินอยู่ข้างๆ กัน และระหว่างสองสิ่งนี้คือเกราะกำบังที่เงียบสงบแต่ตั้งมั่น ซึ่งรัฐธรรมนูญปี 2017 ได้สร้างให้มีความทนทานยิ่งกว่ารัฐธรรมนูญไทยฉบับใดๆ ก่อนหน้านี้เคยพยายามทำ
เปรม ซิงห์ กิลล์
(Prem Singh Gill) เป็นสมาชิก Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland และเป็นนักวิชาการประจำมหาวิทยาลัยรัฐในประเทศไทย
