พรรคประชาชนกับทางสองแพร่งทางการเมือง

การเมืองไทยได้เดินทางมาถึงองก์ที่บิดเบี้ยวที่สุดและย้อนแย้งที่สุด นายกรัฐมนตรีแพทองธาร ชินวัตร ถูกศาลรัฐธรรมนูญปลดออกจากตำแหน่ง—นับเป็นการปลดนายกรัฐมนตรีครั้งที่ห้าในรอบสิบเจ็ดปี—ได้เปลี่ยนประชาธิปไตยของราชอาณาจักรให้กลายเป็นม้าหมุนอันวิปลาสของการลอบสังหารทางตุลาการ แต่สิ่งที่น่าขบขันอย่างเจ็บแสบก็คือ พรรคที่ถูกหักหลัง ถูกยุบ และถูกตรึงกางเขนทางการเมือง กลับกลายมาเป็นผู้ถือกุญแจทองคำแห่งการอยู่รอดของรัฐบาลไทย พรรคที่เคยถูกหักหลังจะเลือกตอบแทนด้วยการโหวตช่วยเหลือผู้ทรยศ หรือจะปล่อยให้พวกเขามอดไหม้? คำถามนี้เกินกว่าจะเป็นเพียงเกมการเมือง หากแต่เปิดโปงความขัดแย้งเชิงโครงสร้างในระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญของไทย ที่ซึ่งความชอบธรรมเชิงประชาธิปไตยกลายเป็นศัตรูกับเสถียรภาพเชิงสถาบัน และที่ซึ่งเหยื่อในวันวานกลายเป็นผู้กำหนดชะตาในวันนี้ ภายใต้ระบบที่ถูกออกแบบมาเพื่อกำจัดพวกเขาโดยสิ้นเชิง
เครื่องจักรทำลายตระกูลชินวัตร

การถูกทำลายอย่างเป็นระบบของราชวงศ์การเมืองชินวัตรเผยให้เห็นศาลรัฐธรรมนูญของไทยในฐานะเครื่องจักรกำจัดที่สวมชุดกฎหมายไว้ภายนอก การรัฐประหารโค่นทักษิณในปี 2549 การประหารทางตุลาการยิ่งลักษณ์ในปี 2557 และการปลดแพทองธารเพียงเพราะการโทรศัพท์ ล้วนสะท้อนสิ่งที่ Larry Diamond เรียกว่า “ระบอบอำนาจนิยมแข่งขัน” (competitive authoritarianism)—คือการนำสถาบันประชาธิปไตยมาใช้เป็นอาวุธต่อต้านผลลัพธ์ประชาธิปไตย

การปลดนายกรัฐมนตรีเพียงเพราะเรียกสมเด็จฮุน เซน ว่า “ลุง” ระหว่างการเจรจาทางการทูต เป็นการทารุณทางรัฐธรรมนูญ ศาลหมกมุ่นกับ “ความเคารพยำเกรง” โดยเพิกเฉยต่อความตายบริเวณชายแดนสามสิบศพและผู้พลัดถิ่นสามแสนคน เผยความหวาดระแวงทางจิตของสถาบันกษัตริย์ แนวคิด “constitutional hardball” ของ Steven Levitsky และ Daniel Ziblatt อธิบายความบิดเบี้ยวนี้ได้อย่างชัดเจน—คือการใช้กลไกรัฐธรรมนูญเพื่อเป้าหมายตรงข้ามกับประชาธิปไตย

ศาลรัฐธรรมนูญได้สังหารรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งถึงห้าชุดในรอบสิบเจ็ดปี ทำให้ประชาธิปไตยไทยกลายเป็นโรงละครการเมืองที่ผู้นำจากการเลือกตั้งอยู่ได้ด้วยความพอใจของผู้พิพากษาที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ทฤษฎี “political decay” ของ Francis Fukuyama อธิบายการกัดกินตัวเองของสถาบันนี้ได้ดี—เมื่อศาลที่ถูกออกแบบมาเพื่อปกป้องประชาธิปไตยกลับกลายเป็นเพชฌฆาตของมันเอง

รัฐธรรมนูญปี 2560 ได้ตกผลึกอำนาจสูงสุดของชนชั้นนำอย่างแม่นยำ ถูกออกแบบโดยสถาปนิกทหาร มันสถาปนาการปกครองของเสียงข้างน้อยผ่านวุฒิสภาที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง ศาลรัฐธรรมนูญที่เต็มไปด้วยผู้ภักดีต่อสถาบัน และกระบวนการแก้ไขที่ต้องใช้เสียงข้างมากพิเศษที่พรรคประชาธิปไตยไม่อาจบรรลุได้เลย นี่ไม่ใช่ประชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ แต่คือ “การแบ่งแยกสีผิวเชิงรัฐธรรมนูญ” (constitutional apartheid) ที่ทำให้เจตจำนงของประชาชนถูกกดทับอย่างเป็นระบบโดยอำนาจยับยั้งของชนชั้นนำ

การตรึงกางเขนประชาธิปไตยปี 2566: เมื่อพันธมิตรกลายเป็นยูดาส

การทรยศในปี 2566 คือการหักหลังประชาธิปไตยที่งดงามที่สุด พรรคก้าวไกลคว้าชัยชนะจากเสียงประชาชนด้วยนโยบายปฏิรูปและปรับบทบาทสถาบันกษัตริย์ แต่กลับต้องเห็นพรรคเพื่อไทยและภูมิใจไทยทอดทิ้งตนไปเข้าร่วมกับฝ่ายอนุรักษนิยมสุดขั้ว นี่ไม่ใช่การเมือง—แต่คือการตรึงกางเขนของประชาธิปไตย

การหักหลังของเพื่อไทยเปิดทางให้การฟื้นคืนชีพของทักษิณผ่านข้อต่อรองแบบฟาวสเตียนกับชนชั้นนำ การกลับมาชูคอของมหาเศรษฐีหลังลี้ภัย 16 ปี พร้อมการขึ้นสู่ตำแหน่งนายกฯ ของบุตรสาว สะท้อนการปฏิบัติที่เต็มไปด้วยเล่ห์เหลี่ยมของสถาบันกษัตริย์—การฟื้นฟูศัตรูเก่าเมื่อมีประโยชน์ ทฤษฎี “network monarchy” ของ Duncan McCargo อธิบายการเมืองเชิงบุคคลที่มาก่อนกลไกรัฐธรรมนูญนี้ได้อย่างถ่องแท้

การยุบพรรคก้าวไกลและการฟื้นคืนชีพในนาม “พรรครประชาชน” คือการฆาตกรรมเชิงสถาบันที่ตามมาด้วยการกลับชาติมาเกิดทางการเมือง แสดงถึงทั้งความเหี้ยมโหดของชนชั้นนำและความอึดทนของประชาธิปไตยไทย

ความไม่มั่นใจของสถาบันกษัตริย์

การปลดแพทองธารสะท้อนบางสิ่งที่มืดมนยิ่งกว่าการใช้อำนาจตุลาการเกินขอบเขต—มันเผยความไม่มั่นใจอย่างลึกซึ้งของรัชกาลที่ 10 แม้จะเป็นผู้วางดีลที่นำตระกูลชินวัตรกลับมาเอง ข้อตกลงลับที่ช่วยให้ทักษิณกลับประเทศและส่งบุตรสาวขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีได้กลับย้อนศรอย่างมหันต์ ปล่อยให้สถาบันกษัตริย์ติดกับดักระหว่างแรงกดดันจากชนชั้นนำที่เรียกร้องความสอดคล้องเชิงอนุรักษ์นิยม กับพลังประชาธิปไตยที่ตนเชื่อว่าสามารถควบคุมได้

การฟาดฟันเชิงตุลาการใส่พันธมิตรที่ฟื้นฟูขึ้นเองนี้ แสดงถึงการถอยกลับสู่ลัทธิเผด็จการแบบหวาดระแวง ชนชั้นนำซึ่งเห็นถึงความอ่อนแอของสถาบันกษัตริย์ ได้กดดันพระราชสำนักให้ละทิ้งการประนีประนอมเชิงปฏิบัตินิยมเพื่อหวนสู่ความบริสุทธิ์แบบสุดโต่ง ผลลัพธ์คือความแตกแยกเชิงสถาบัน—สถาบันที่สร้างดีลขึ้นมา แต่กลับทำลายมันเองเมื่อความคิดเห็นของชนชั้นนำเปลี่ยนไป เผยให้เห็นความสามารถที่ลดถอยลงของพระราชสำนักในการคงนโยบายที่ต่อเนื่อง แม้แต่กับพันธมิตรที่เลือกเอง

ทางเลือกที่เป็นไปไม่ได้และแรงกดดันลับ

พรรคประชาชนจึงอยู่ในตำแหน่งย้อนแย้งที่สุดในประวัติศาสตร์—ผู้ถูกทรยศกลายเป็นผู้ขาดไม่ได้ ทั้งเพื่อไทยและภูมิใจไทยต้องคุกเข่าต่อพรรคที่ตนตรึงกางเขนเอง ขอความรอดจากเหยื่อที่ตั้งใจจะทำลาย แต่สถานะผู้กำหนดเกมนี้มาพร้อมถ้วยยาพิษ พรรคประชาชนเผชิญแรงกดดันมหาศาลให้ช่วย ส.ส. 44 คนที่เผชิญคดี ม.112—หลายคนมาจากพรรคที่เคยหักหลังในปี 2566 คำร้องขอความช่วยเหลือของเพื่อไทยและภูมิใจไทยกลายเป็นกับดักเชิงศีลธรรม: การช่วยผู้ทรยศอาจช่วยผู้แทนประชาธิปไตยจากการถูกประหัตประหารทางตุลาการ แต่ก็เป็นการยอมรับระบบที่ทำลายก้าวไกลเพียงเพราะท้าทายกฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ

นี่คือสี่ทางตันที่ไม่อาจแก้ได้ (quadrilemma) การช่วยผู้ทรยศคือการรับรองการลอบสังหารประชาธิปไตยปี 2566 แต่ช่วยชีวิต ส.ส. ที่เสี่ยง การวางตัวเป็นกลางเปิดทางให้ทหารแทรกแซงเมื่อรัฐบาลพังทลาย การเรียกร้องแก้ ม.112 ปลุกปีศาจที่เคยล้มรัฐบาลมาแล้วห้าชุด และการก้าวพลาดใดๆ อาจเปิดช่องให้พล.อ.ประยุทธ์หรือผู้นำทหารอีกคนอ้าง “ความโกลาหลประชาธิปไตย” เพื่อฟื้นฟูเผด็จการ

เงาทหารคือสิ่งน่ากลัวที่สุด เมื่อประชาธิปไตยติดขัด กองทัพจะเสนอตัวเองเป็น “ผู้กอบกู้” ของความมั่นคง รัฐธรรมนูญเองถูกออกแบบมาเพื่อสิ่งนี้—เมื่อประชาธิปไตยล้มเหลว การรัฐประหารไม่ใช่ความล้มเหลวของระบบ แต่เป็น “วาล์วนิรภัย” ของมัน พรรคประชาชนจึงต้องเดินเรือระหว่างอสูรกายสองฝั่ง—จะช่วยผู้ทรยศและรับรองการหักหลัง หรือจะปล่อยให้ประชาธิปไตยมอดไหม้ในโกลาหลที่ทหารออกแบบไว้ตั้งแต่แรก แนวคิด “democracy recession” ของ Thomas Carothers อธิบายปรากฏการณ์นี้—สถาบันที่ให้ความชอบธรรมกับอำนาจไม่เป็นประชาธิปไตย ขณะยังรักษาเปลือกภายนอกของประชาธิปไตย

ความโกรธของประชาชนเพิ่มชั้นความซับซ้อน หลังเห็นการทรยศปี 2566 ผู้มีสิทธิเลือกตั้งจับตามองทุกการเคลื่อนไหวผ่านเลนส์แห่ง “ความจริงใจ” ฐานเสียงพรรคประชาชนเรียกร้องการต่อต้านอย่างเด็ดขาด ขณะที่การบริหารประเทศต้องการการประนีประนอมกับชนชั้นนำ ทฤษฎี “polarized pluralism” ของ Giovanni Sartori อธิบายกับดักนี้—คือเมื่อพรรคที่ต่อต้านระบบกลับกลายเป็นศูนย์กลางของระบบ แต่ไม่อาจปกครองได้โดยไม่หักหลังฐานเสียงของตนเอง

บทสรุป: การล้างแค้นประชาธิปไตยสูงสุด

ราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญของไทยได้สร้างงูกินหางทางการเมือง—ระบบที่กัดกินความชอบธรรมของประชาธิปไตยเพื่อความอยู่รอด ขณะเดียวกันก็เผยให้เห็นอำนาจของพระมหากษัตริย์ที่ลดถอยลง แม้แต่กับพันธมิตรที่เลือกเอง การตัดสินใจของพรรคประชาชนจะเป็นตัวชี้ชะตาว่าประเทศไทยจะก้าวพ้น “โรคจิตสถาบัน” นี้ หรือจะเดินต่อไปในวงจรการกลืนกินรัฐบาลเลือกตั้งจนเหลือเพียงเปลือกประชาธิปไตย

ความย้อนแย้งสูงสุดก็คือ วิกฤตนี้คือทั้งความล้มเหลวและชัยชนะของประชาธิปไตย ความไร้ศรัทธาของสถาบันกษัตริย์ต่อข้อตกลงของตนเผยความอ่อนแอเชิงสถาบัน ในขณะที่อำนาจต่อรองของพรรคประชาชนพิสูจน์ว่าพลังประชาธิปไตยแท้จริงยังมีศักยภาพจะกำหนดชะตาของผู้ทรยศตนเอง ในระบบที่ถูกออกแบบมาเพื่อกำจัดพวกเขา พวกเขากลับกลายเป็นผู้กำหนดชะตาที่ขาดไม่ได้

พาราด็อกซ์ที่แสนหวานคือ การล้างแค้นอาจต้องมาในรูปของการช่วยเหลือ แต่เวลาเป็นศัตรูสูงสุด รัฐธรรมนูญปี 2560 ทำให้หน้าต่างประชาธิปไตยปิดลงอย่างรวดเร็ว—การชักช้าเปิดทางให้ทหาร การตัดสินใจเร่งร้อนคือการให้ความชอบธรรมต่อการทรยศ พรรคประชาชนอาจต้องช่วย ส.ส. ที่หักหลังตนเอง ไม่ใช่เพราะความใจกว้าง แต่เพราะความจำเป็นเชิงกลยุทธ์และกรอบรัฐธรรมนูญ

พรรคประชาชนถูกขังอยู่ในกับดักรัฐธรรมนูญที่โหดร้ายที่สุด: ต้องเล่นเกมกลยุทธ์ด้วยความเร็วสูงสุดภายใต้กรอบที่ออกแบบมาเพื่อพิฆาตพวกเขา ทุกวินาทีที่ใช้ขบคิดยิ่งเพิ่มอำนาจของชนชั้นนำและกองทัพ ขณะที่การตัดสินใจเร่งรีบเสี่ยงต่อการรับรองระบบที่ทำลายก้าวไกล รัฐธรรมนูญไม่ได้เพียงเอียงเข้าหาชนชั้นนำ—แต่มันใช้ “เวลา” เป็นอาวุธต่อต้านพลังประชาธิปไตย

อัจฉริยะที่บิดเบี้ยวของการเมืองไทยอาจอยู่ที่การบังคับให้พรรคที่เป็นประชาธิปไตยแท้ที่สุดต้องเลือกระหว่าง “ความบริสุทธิ์ทางศีลธรรม” กับ “การอยู่รอดของระบบ” ไม่ว่าพรรคประชาชนจะสวมมงกุฎให้ยูดาส ปล่อยให้พวกเขามอดไหม้ หรือช่วยเหลือภายใต้เงื่อนไข สิ่งสำคัญคือ—เป็นครั้งแรกในรอบหลายทศวรรษที่ผู้ถูกหักหลังถือมงกุฎ ขณะที่ทหารลับดาบและสถาบันกษัตริย์ลังเลต่อข้อตกลงเงาของตน

ในโรงละครการเมืองที่เปื้อนเลือดของไทย เหยื่อได้กลายเป็นผู้กำกับ แต่การออดิชันของผู้ทรยศเพื่อเอาชีวิตรอดอาจกำหนดว่า ประชาธิปไตยจะอยู่รอดหรือดับสูญ พรรคประชาชนยืนอยู่ที่ทางแยกของประวัติศาสตร์ มีพลังที่จะช่วย ทำลาย หรือก้าวข้ามระบบที่สร้างพวกเขา แต่ก็ถูกพันธนาการด้วยรัฐธรรมนูญที่เปลี่ยนทุกชัยชนะประชาธิปไตยให้เป็นความได้เปรียบของชนชั้นนำ

การเลือกของพรรคประชาชนจะสะท้อนก้องไปในประวัติศาสตร์ไทย แต่ต้องทำภายใต้เสื้อเกราะแห่งรัฐธรรมนูญที่รับประกันอำนาจสูงสุดของชนชั้นนำ ไม่ว่าผลการเลือกตั้งจะเป็นอย่างไร คำถามสูงสุดไม่ใช่ว่าพรรคประชาชนจะสามารถกอบกู้ประชาธิปไตยไทยได้หรือไม่—แต่คือ ประชาธิปไตยไทยสามารถรอดพ้นได้หรือไม่ ภายใต้กรอบรัฐธรรมนูญที่ถูกออกแบบมาเพื่อตรึงมันจนตาย เวลา อาวุธที่โหดร้ายที่สุดของรัฐธรรมนูญ กำลังจะหมดลง พรรคประชาชนต้องเลือก: การล้างแค้นในฐานะการช่วยเหลือประชาธิปไตย การช่วยเหลือในฐานะการล้างแค้นประชาธิปไตย หรือการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์อย่างฉับไวในฐานะความหวังสุดท้ายของประชาธิปไตยเพื่อต่อต้านการบีบรัดของรัฐธรรมนูญ

Prem Singh Gill

Prem Singh Gill เป็น Fellow แห่ง Royal Asiatic Society (อังกฤษและไอร์แลนด์) และ Visiting Scholar ในมหาวิทยาลัยรัฐของไทย