เสรีภาพใต้เงื้อมเงากฎหมาย: กรณีแจ้งข้อหา 112 นักศึกษาธรรมศาสตร์

เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2569 เวลา 10.00 น. นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์รวม 4 ราย ได้แก่ “เฟรนด์” “ไม้โมก” “ปุ๊กปิ๊ก” (นามสมมติ) และเพื่อนนักศึกษาอีกรายหนึ่ง พร้อมทนายความ ได้เดินทางเข้าพบพนักงานสอบสวนที่ สภ.คลองหลวง เพื่อรับทราบข้อกล่าวหาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 112 และ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ฯ จากกิจกรรมล้อการเมืองเมื่อปลายปี 2568 โดยบรรยากาศที่สถานีตำรวจเต็มไปด้วยความเข้มงวด มีเจ้าหน้าที่หลายนายยืนคุมเชิงบริเวณทางเข้าคอยติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด ขณะที่กลุ่มนักศึกษาเดินทางมาพร้อมกับครอบครัวเพื่อยืนยันความบริสุทธิ์ใจในการเรียกร้องทางการเมือง

มูลเหตุของคดีนี้พนักงานสอบสวนได้อ้างถึงภาพถ่ายจากเพจ “กลุ่มอิสระล้อการเมืองแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์” ที่มีการนำป้ายผ้าข้อความเกี่ยวกับอิสระและเสรีภาพในการแสดงออกเกี่ยวกับสถาบันฯ ไปแขวนไว้ตามจุดต่างๆ รวม 5 จุดภายในศูนย์รังสิต โดยพนักงานสอบสวนระบุพฤติการณ์ว่า ช่วงเวลาที่เกิดกิจกรรมตรงกับวันที่มีพระราชพิธีเคลื่อนพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ข้อความบนป้ายจึงถูกตีความว่าเป็นการจาบจ้วง ล่วงเกิน และดูหมิ่นเพื่อหวังผลให้เกิดกระแสในโซเชียลมีเดีย ซึ่งตำรวจอ้างว่าเป็นการกระทำที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยและทำให้สถาบันฯ เสื่อมเสียพระเกียรติ

ในกระบวนการสอบสวน พนักงานสอบสวน 5 นายได้แจ้งสิทธิและสอบคำให้การภายใต้การบันทึกภาพและเสียงอย่างเข้มงวด ซึ่งผู้ต้องหาทั้ง 4 รายยืนยันปฏิเสธตลอดข้อกล่าวหา โดยจะขอยื่นคำให้การเป็นหนังสือภายในวันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2569 หลังเสร็จสิ้นกระบวนการพนักงานสอบสวนได้อนุญาตให้ปล่อยตัวโดยไม่มีการควบคุมตัว พร้อมนัดรายงานตัวอีกครั้งในวันที่ 20 กุมภาพันธ์ ระหว่างนั้นยังมีเหตุการณ์น่าสนใจเมื่อ “สายน้ำ” นักกิจกรรมชื่อดังได้เข้าร่วมสังเกตการณ์ จนเกิดบทสนทนากับเจ้าหน้าที่ถึงเรื่องประวัติการถูกดำเนินคดีที่นำไปสู่การตั้งรั้วรอบสถานีตำรวจแห่งนี้

ทางด้าน “ไม้โมก” นักศึกษาปี 3 คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา หนึ่งในผู้ต้องหา ได้แสดงทัศนะที่น่าสนใจว่า การดำเนินคดีครั้งนี้ไม่เป็นธรรมอย่างยิ่ง เนื่องจากมหาวิทยาลัยควรเป็นพื้นที่ที่ปลอดภัยที่สุดในการแสดงออกทางการเมือง เขาเชื่อว่ามีวาระซ่อนเร้นบางอย่างอยู่เบื้องหลังการใช้กฎหมายครั้งนี้เพื่อปิดปากการประท้วงนโยบายบริหารของมหาวิทยาลัย นอกจากนี้เขายังฝากถึงประชาชนให้เห็นความสำคัญของการออกเสียงประชามติร่างรัฐธรรมนูญใหม่ (บัตรใบที่ 3) เพื่อหาทางออกจากวิกฤตกฎหมายที่ล้าหลัง ข้อมูลทิ้งท้ายจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนชี้ให้เห็นว่า ตลอด 5 ปีที่ผ่านมามีผู้ถูกดำเนินคดีมาตรา 112 สูงถึง 289 คน

ในคดีที่เกี่ยวข้องกับ "ป้ายผ้า" ข้อต่อสู้หลักมักเน้นไปที่การพิสูจน์ "เจตนา" (Intent) โดยทีมทนายความมักโต้แย้งว่าข้อความบนป้ายเป็นการวิพากษ์วิจารณ์เชิงสถาบันหรือเชิงโครงสร้างสังคม ไม่ได้มุ่งเป้าไปที่การดูหมิ่นหรือแสดงความอาฆาตมาดร้ายต่อบุคคล 4 ตำแหน่งที่กฎหมายคุ้มครองโดยเฉพาะ นอกจากนี้ยังมีการชี้ให้เห็นถึง "เสรีภาพทางวิชาการ" และการแสดงออกโดยสุจริตตามรัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ตาม อุปสรรคสำคัญคือการที่ศาลมักตีความมาตรา 112 อย่างกว้างขวาง (Broad Interpretation) ซึ่งครอบคลุมถึงทุกมิติที่เกี่ยวข้องกับสถาบันฯ ทำให้ความหมายของคำว่า "ดูหมิ่น" ถูกขยายขอบเขตไปอย่างไม่มีขีดจำกัด

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจาก 112WATCH

เพื่อให้ประเทศไทยก้าวพ้นวิกฤตการใช้กฎหมายปิดปาก 112WATCH ขอให้คำแนะนำ (ซึ่งได้เคยเน้นย้ำหลายครั้งแล้ว) ดังนี้:

1. ปฏิรูปบทลงโทษ: ลดอัตราโทษให้เหลือไม่เกิน 3 ปี และยกเลิกโทษจำคุกขั้นต่ำเพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล
2. จำกัดสิทธิการฟ้องร้อง: ให้เฉพาะสำนักพระราชวังเป็นผู้กล่าวโทษ เพื่อป้องกันการนำกฎหมายไปใช้เป็นเครื่องมือโจมตีกันทางการเมือง
3. การคุ้มครองสิทธิการประกันตัว: ยุติการขังล่วงหน้า (Pre-trial detention) และยึดมั่นในหลักการ "สันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์"
4. การย้ายหมวดความผิด: ย้ายมาตรา 112 ออกจากหมวดความมั่นคงของรัฐ เพื่อลดเงื่อนไขที่ใช้ในการตีความกฎหมายอย่างสุดโต่ง

ขอขอบคุณข้อมูลจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน